Biblioterapia w pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Terapeutyczne znaczenie literatury w życiu człowieka znano i ceniono już w czasach
starożytnych. Jednak jej zastosowanie w szerszym zakresie przypada na wiek XX.
Terapia czytelnicza, zwana biblioterapią to metoda stojąca na pograniczu psychologii,
pedagogiki i medycyny. Opiera się głównie na wykorzystaniu terapeutycznych wartości
literatury. Literatura odpowiednio włączona w proces terapeutyczny może stać się czynnikiem
redukującym negatywne emocje oraz stres powstały w wyniku różnorodnych sytuacji czy też
niepełnosprawności. Jednym z najważniejszych zadań biblioterapii jest niesienie pomocy
osobie w intelektualnym uaktywnieniu się poprzez dostarczenie takich bodźców, które
umożliwiają mu twórcze i aktywne działanie. Stosując biblioterapię można wpływać na różne
sfery życia człowieka – psychiczną, intelektualną, społeczną, emocjonalną.
Według G.Skotnickiej „książka jest tworem wielofunkcyjnym". W życiu człowieka spełnia różnorodne funkcje, a mianowicie: poznawczą, kształcącą, wychowawczą terapeutyczną i autoteliczną. Polega ona na tym, że książka staje się źródłem odprężenia, relaksu i przeżyć estetycznych.
Znaczenie książki dla rozwoju dziecka niepełnosprawnego intelektualnie
W dobie Oświecenia książka spełniała funkcję „mentora". Jej zadaniem było uczyć i wychowywać dzieci Współcześnie książka spełnia też inne funkcje. A. Cudowska uważa , iż książka stanowi źródło :
- wiedzy,
- komunikacji ze światem i wzorów zachowań,
- rozwoju osobowości,
- rozwoju wrażliwości,
Książka stymuluje więc rozwój poznawczy, społeczny, emocjonalny i estetyczny także dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
Zdaniem H. Borzyszkowskiej książka jest „narzędziem terapeutycznym", które ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka. Po pierwsze, książka stymuluje rozwój poznawczy, to znaczy działa na pamięć, uwagę, myślenie. Jest też źródłem wiedzy o świecie. Po drugie, książka wpływa na rozwój społeczny, ponieważ podsuwa wzorce postaw społeczno – moralnych i wzorce zachowań. Poza tym, książka oddziaływuje na osobowość i rozwój emocjonalny dziecka. Ponad to stymuluje rozwój wyobraźni i rozwój umiejętności samopoznania.
We wczesnym dzieciństwie kontakt dziecka z książką odbywa się poprzez:
- Czytanie przez osoby dorosłe
- Kontakt z książką zabawką
- Pracę z książką dydaktyczną (np. kolorowanką).
- W późniejszym wieku dziecko zaczyna czytać samodzielnie. Regularny kontakt z książką rozpoczyna się w momencie podjęcia nauki szkolnej.
Dzieci niepełnosprawne intelektualnie bardzo lubią gdy ktoś czyta na głos utwory poetyckie lub prozę. Według M. Brasławskiej dziecku sprawia ogromną przyjemność sam sposób czytania : zmiany głosu, intonacja. Dom rodzinny powinien być pierwszym miejscem, gdzie dziecku czyta się książki. To właśnie w domu dziecko powinno przeżyć" inicjację literacką" .Rodzice dzieci niepełnosprawnych intelektualnie często w ogóle nie czytają im książek. Dzieci przeżywają więc „inicjację literacką" dopiero w szkole. Nauczyciel zaś jest pierwszą osobą, która czyta dziecku książki. Podstawową aktywnością dziecka w tej sytuacji jest słuchanie czytanego tekstu. Słuchanie czytania osoby dorosłej ma duże znaczenie dla rozwoju dziecka: wzbogaca słownictwo, rozwija zdolność koncentrowania uwagi oraz pobudza wyobraźnię.
Klasyczna definicja biblioterapii, skonstruowana na użytek Amerykańskiego Stowarzyszenia Bibliotekarzy w 1966r brzmi następująco: użycie wybranych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie, psychologii, także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osób przez ukierunkowane czytanie. Biblioterapia jest samodzielnym oddziaływaniem terapeutycznym, którego celem ma być :
- zmiana samopoczucia,
- zmiana postaw poprzez wzorce osobowe,
- akceptacja samego siebie,
- pomoc w rozwiązywaniu osobistych problemów,
Praktyka biblioterapeutyczna towarzyszy ludzkości od wieków. Już w starożytności chorym czytano święte teksty : Koran czy Biblię, a od XIX wieku także książki. Teoria biblioterapii rozwijać zaczęła się dopiero w latach dwudziestych, gdy pierwsze badania na temat wykorzystania drukowanych i nie drukowanych materiałów wyobrażeniowych w Instytucie Bibliopsychologii w Lozannie prowadził N.A.Rubakin. Zaowocowały one koncepcją trzech rodzajów biblioterapii, takich jak :
- biblioterapia instytucjonalna-polega na stosowaniu literatury dydaktycznej w stosunku do indywidualnego pacjenta,
- biblioterapia kliniczna - literatury wyobrażeniowej w grupie pacjentów o podobnych problemach behawioralnych lub emocjonalnych celem uzyskania przez nich wglądu w siebie,
- biblioterapia rozwojowa - literatury wyobrażeniowej w grupie osób zdrowych celem stymulowania ich rozwoju, wsparcia psychicznego, pomocy w rozwiązywaniu problemów.
Polscy autorzy wyodrębniają dwa rodzaje biblioterapii:
- kliniczną – jako interwencyjne postępowanie w przypadku chorych lub niepełnosprawnych z problemami emocjonalnymi lub behawioralnymi,
- rozwojową – rozumianą jako wykorzystanie literatury, w celu rozwiązywania „zwykłych problemów zwykłych ludzi",
Każde postępowanie biblioterapeutyczne przebiega według czteroetapowego modelu, w którym ma miejsce :
- identyfikacja (z bohaterem),
- projekcja -spostrzeżeniowa (interpretacja motywów bohatera), -poznawcza (interpretacja sensu książki),
- katharsis (ulga, odreagowanie napięć),
- wgląd w siebie (pozwala na nowe spojrzenie na problem, na trudną sytuację).

Dla pedagogiki specjalnej kluczowe znaczenie ma biblioterapia rozwojowa (wychowawczo – humanistyczna). Maria Niedźwiecka wskazuje, że jest ona działaniem, które ma doprowadzić do realizacji celów rewalidacyjnych, resocjalizacyjnych, profilaktycznych lub rozwojowych. Nie jest ona typowym leczeniem lecz rewalidacją, realizującą zasadnicze zadania i funkcje pedagogiki specjalnej i jako taka zaspakaja swoiste potrzeby uczestników biblioterapii – dzieci niepełnosprawnych.

Biblioterapeuta powinien posiadać przygotowanie pedagogiczne, psychoterapeutyczne, socjoterapeutyczne i dużą znajomość literatury. Równie istotne są: zdolność syntonii; empatii; bogaty, eklektyczny warsztat terapeutyczny; umiejętność przeprowadzania komunikacji wewnątrzgrupowej
Uczestnicy.
W praktyce zajęcia biblioterapeutyczne będą najczęściej zajęciami grupowymi. Ewa Tomasik zaleca, aby była to grupa 6 – 12 osobowa obejmująca dzieci o podobnych lub zróżnicowanych problemach czy niepełnosprawnościach, a więc grupa homo lub heterogenna.
Literatura, materiał czytelniczy.
Wyodrębnia się trzy grupy materiałów biblioterapeutycznych:
- sedativa (uspokajające),
- stimulativa (pobudzające),
- problemativa (refleksyjne).
Materiały biblioterapeutyczne muszą być dostosowane do potrzeb, możliwości percepcyjnych i doświadczeń dziecka, ale też atrakcyjne i zgodne z nadrzędnym celem terapeutycznym. Powodzenie biblioterapii zależy od:
- atmosfery terapeutycznej, jako rezultat więzi emocjonalnej między terapeutą, a dzieckiem,
- sytuacji terapeutycznej, czyli aktualny stan – kondycja dziecka,
- diagnozy.
Diagnoza jest pierwszym etapem postępowania terapeutycznego, który jest postawą budowania programu i doboru literatury. Następnie literatura jest czytana przez lidera – biblioterapeutę i staje się materiałem do identyfikacji, projekcji, katharsis i zmian w postawach. Można też wzmacniać działanie książki odpowiednio dobraną muzyką, inscenizacją, fragmentami filmów czy obrazów Według wyżej scharakteryzowanych zasad, praktycy budują modele postępowania terapeutycznego dla dzieci niewidomych, niesłyszących, niepełnosprawnych ruchowo, przewlekle chorych. Wiele takich przykładów zawierają opracowania I.Boreckiej (1991, 1998), E.Tomasik (1994), W.Szulc (1993) a także artykuły ukazujące się na łamach „Szkoły Specjalnej", „Poradnika Bibliotekarza" czy „Biblioteki w Szkole".

Bibliografia:

3. Borecka I., Metodyka pracy z czytelnikiem chorym i niepełnosprawnym. Olsztyn 2003.
4. Borecka I., Ippoldt L. , Co czytać, aby łatwiej radzić sobie w życiu czyli wprowadzenie do biblioterapii. Wrocław 1998
5. Brasławska – Haque M., Czytelnictwo uczniów lekko upośledzonych umysłowo z klas starszych. Szkoła Specjalna 2000, nr 1.
7. Cudowska A., Postmodernistyczne konteksty pedagogiki. Edukacja i Dialog 1998, nr 8.
8. Duda K., Zastosowanie bibliterapii w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi. [w:] Nowicki J. , Szyszko M. (red.), Dziecko niepełnosprawne w bibliotece. Warszawa 2000.
13. Niedźwiecka M., Biblioterapia jako jedna z metod kształtowania osobowości dziecka. Szkoła Specjalna 2000, nr 4
15. Skotnicka G., Terapeutyczna funkcja książki dla dzieci i młodzieży. Wałbrzych 1993.
18. Tomasik E., Biblioterapia jako metoda pedagogiki specjalnej. Szkoła Specjalna 1991, nr 2-3.
19. Tomasik E., Czytelnictwo i biblioterapia w pedagogice specjalnej. Warszawa 2004.

Opracowała: Małgorzata Piasecka

Pleszewskie Stowarzyszznie Na Rzecz Osob Niepelnosprawnych Razem w Przyszlosc
- 63-300 Pleszew ul. Osiedlowa 1A -