Prawa dziecka

Prawa dziecka są prawami człowieka mającego często specyficzne potrzeby ze względu na swoją niedojrzałość, ale i prawami człowieka jako osoby, tzn. niepowtarzalnej jednostki ludzkiej. Są one niezbędne, aby mogło się rozwijać.
Dziecku przysługują takie same prawa, jak dorosłemu, ograniczone oczywiście przez brak zdolności do czynności prawnych. Prawa dziecka często są mylone z jego potrzebami (np. emocjonalnymi). Te są ważniejsze, ale trudno je wyegzekwować na mocy prawa. Niestety, nie można nakazać kochać dziecko czy zapewnić wychowanie w szczęśliwej rodzinie.
Prawa są przedmiotem deklaracji międzynarodowych. Pierwszą była Deklaracja Genewska (1924). Drugą jest Deklaracja Praw Dziecka uchwalona przez Zgromadzenie ONZ (20 XI 1959). W Polsce Konstytucja RP, Konwencja o Prawach Dziecka oraz Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka stanowią najważniejsze odnoszące się do dziecka stanowione akty prawne. Na katalog praw przyznanych dziecku składają się: prawa cywilne, socjalne, kulturalne i polityczne (dla starszych dzieci). Nie przyznano dzieciom praw ekonomicznych pozostawiając je pod prawną opieką dorosłych.
Prawa dziecka:
- prawo do życia i rozwoju
- prawo do posiadania stanu cywilnego
- prawo do uzyskania obywatelstwa
- prawo dziecka do rodziny; prawo poznania swego genetycznego pochodzenia, do wychowania przez rodziców naturalnych,
- prawo do wolności religii lub przekonań
- prawo do swobodnego wyrażania poglądów i poszanowania ich przez dorosłych
- wolność od przemocy fizycznej lub psychiatrycznej, wyzysku, nadużyć seksualnych wobec okrucieństwa
- wolność od bezpośredniego udziału w działaniach zbrojnych (do lat 15)
- zakaz wykonywania kary śmierci lub stosowania kary dożywocia więziennego wobec dziecka
Prawa dziecka socjalne:
- prawo do zabezpieczenia socjalnego
- prawo do możliwie najwyższego poziomu ochrony zdrowia,
- prawo do odpowiedniego standardu życia
- prawo do wypoczynku, czasu wolnego, rozrywki i zabawy,
Prawa dziecka kulturalne:
- prawo do nauki (nauka w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjalnej jest obowiązkowa i bezpłatna),
- prawo do zmienności swych praw
- prawo do korzystania z dóbr kultury,
- prawo mniejszości etnicznych do znajomości swojej kultury, wyznania i praktyk religijnych
Prawa dziecka polityczne:
- prawo do stowarzyszania się i gromadzenia w celach pokojowych
- prawo wolności wypowiedzi, swobody poszukiwania i przekazywania informacji i idei wszelkiego rodzaju
W przeciwieństwie do rozwiniętych krajów demokratycznych, gdzie problematyka praw dzieci od lat jest poważnym zagadnieniem naukowym i społecznym, w Polsce prawa dziecka są w świadomości społecznej praktycznie nieobecne. Wyjątek chyba stanowi szeroko od lat dyskutowane prawo do życia dziecka poczętego. Powszechnie uważa się, że problematyka ochrony praw dziecka związana jest przede wszystkim z przepisami prawnymi. Tymczasem jest to zagadnienie interdyscyplinarne, którym wszędzie na świecie zajmują się nie tylko prawnicy, ale także psychologowie, pedagodzy, filozofowie, socjologowie itd. Zbliżonym do tej podstawowej komórki społecznej, jaką stanowi rodzina, jest społeczność każdej placówki opiekuńczo- wychowawczej, zwłaszcza tej, w której opieka i wychowanie ma charakter ustawiczny, odbywa się 24 godziny na dobę. Do placówek tego typu trafiają zazwyczaj dzieci i młodzież, którzy nie potrafili odnaleźć się w rodzinie, w stosunku do których system wychowawczy w rodzinie nie wywiązał się prawidłowo ze swoich funkcji. Te młode osoby, w placówkach do których trafiają, mają odnaleźć swoje miejsce, nauczyć się pełnienia ról : dziecka, ojca, matki, kolegi, doznać zaspokojenia wszelkich potrzeb związanych z zadaniami poszczególnych etapów wieku rozwojowego, jak i potrzeb psychospołecznych charakterystycznych dla całej populacji ludzkiej. W placówkach, podobnie jak w rodzinie - wychowankowie i kadra tworzą swoisty system, analogiczny do systemu rodzinnego, współtworzą sieć wzajemnych relacji, gdzie również możemy wyszczególnić normy, role, granice, postawy rodzicielskie, dominujący styl wychowania. Często zmiana w zachowaniu jednego z pracowników czy wychowanków może pociągać za sobą znaczące przemiany w całym systemie, zwłaszcza, gdy nie cechuje go stabilność, prawidłowość, współpraca, szacunek dla praw i uczuć innych, brakuje umiejętności konstruktywnego rozwiązywania konfliktów, właściwej komunikacji. Polskie placówki opiekuńczo-wychowawcze poddane zostały reformie, której podłożem filozoficzno- prawnym są zasada pomocniczości i prawa człowieka. Podjęto prawno-organizacyjne decyzje, by celem działania tych placówek było podejmowanie prób reintegracji rodziny wychowanka. Kluczową kwestią jest przełamanie mentalnych oporów wychowawców, sędziów rodzinnych, pracowników socjalnych wobec idei współpracy z rodzicami wychowanków. Od tego zależy bowiem realizacja istotnego prawa dziecka przebywającego w placówce, jakim jest jego prawo do życia w rodzinie.
Warto podkreślić, że w placówkach opiekuńczo-wychowawczych przebywają zarówno dzieci rodziców, o których można by powiedzieć wiele złego, jak i dzieci rodziców, którzy mają bardzo dobry emocjonalny kontakt z dzieckiem, lecz są osobami życiowo niezaradnymi, ubogimi, czy też dotkniętymi chorobą psychiczną lub z innych niezawinionych (lub w niewielkim stopniu zawinionych) powodów doszło do umieszczenia ich dziecka poza rodzina. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu ocenia zasadność ingerencji w życie rodziny, analizując, czy i w jakim zakresie wspierano rodziców, którym następnie zabrano dziecko. Aktywna pomoc daje etyczne podstawy do stawiania wymagań jej adresatom, a wobec ich nagannej postawy uprawnia do wyciągnięcia stosownych konsekwencji. Niedostateczny zakres udzielonej pomocy, nie mówiąc już o braku jakichkolwiek pomocowych przedsięwzięć, pozwala na stwierdzenie, że umieszczenie dziecka poza rodziną jest działaniem sprzecznym z art. 8 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, gdyż narusza w sposób arbitralny i nieproporcjonalnie restrykcyjny prawo członków rodziny do ochrony łączących ich więzów. W przypadku umieszczenia dziecka placówce na podstawie orzeczenia o ograniczeniu władzy rodzicielskiej uprawnienia i obowiązki wobec dziecka rozdzielone są pomiędzy rodziców, a placówkę. Do placówki należy: piecza bieżąca (codzienna piecza faktyczna nad dzieckiem, tzn. troska o dziecko związana z oddziaływaniem na nie w trakcie zwykłych codziennych czynności życiowych, a także zagwarantowanie mu bezpieczeństwa, pozostawanie z dzieckiem we wspólności domowej, zapewnienie mu opieki lekarskiej, racjonalnego żywienia, odpowiedniej odzieży, kulturalnych warunków bytu, w tym warunków do systematycznego uczęszczania do szkoły, w końcu pomocy w usamodzielnianiu się), wychowywanie (całokształt zabiegów mających na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym, moralnym, religijnym, a jeśli taka jest wola rodziców areligijnym, czy antyreligijnym, i umysłowym oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie), reprezentowanie dziecka w dochodzeniu środków utrzymania. Nie należy do kompetencji placówki kierowanie dzieckiem, tj. decydowanie w tych sprawach, które określane są jako istotne, czyli dotyczących:
- obywatelstwa dziecka,
- nadania mu oraz zmiany imienia i nazwiska,
- określenia miejsca pobytu,
- wyboru kierunku nauki,
- sposobu spędzania czasu wolnego,
- przynależności do organizacji,
- sposobu leczenia,
- światopoglądu,
- sposobu wychowywania,
- rozwoju zainteresowań,
- wyjazdów za granicę,
- uczestniczenia w dokumentalnych programach telewizyjnych (ostatnio jest to szczególnie częsta forma łamania prawa przez środowiska zastępcze kosztem ich wychowanków) itp.
W przypadku umieszczenia dziecka w placówce na podstawie ograniczenia władzy rodzicielskiej sfera ta pozostaje w gestii rodziców naturalnych.
W odniesieniu do przedmiotu niniejszych rozważań na temat respektowania praw dzieci w placówkach opiekuńczo- wychowawczych szczególne znaczenie należy przypisać artykułowi 73 ust. 3 Ustawy o pomocy społecznej. Stwierdzono w nim, że, udzielając pomocy dziecku i rodzinie, należy mieć na względzie ich podmiotowość oraz takie prawa dziecka, jak w szczególności prawo do:
- wychowania w rodzinie (w przypadku wychowywania dziecka poza rodziną do zapewnienia mu w miarę możliwości zgodnie z jego potrzebami opieki i wychowania w rodzinnych formach opieki zastępczej),
- zapewnienia stabilnego środowiska wychowawczego,
- utrzymywania osobistych kontaktów z rodziną,
- powrotu do rodziny naturalnej,
- traktowania w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości osobowej,
- ochrony prywatności,
- kultywowania praktyk religijnych zgodnych z wolą rodziców i potrzebami dziecka,
- pomocy w przygotowaniu do samodzielnego życia w przypadku wychowywania poza rodziną naturalną,
- dostępu do informacji,
- wyrażania opinii w sprawach, których wśród regulacji dotyczących ochrony tego prawa na pierwszym miejscu wymienić należy art. 47 Konstytucji RP, który stanowi, że:
Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W pełni spójny jest z nim art. 70 ust. 3 pkt. 6 Ustawy o pomocy społecznej, niejako powtarzający tę samą treść w odniesieniu do wychowanków placówek i rodzin zastępczych. To do nich odnosi się zawarte w przepisie Konstytucji słowo – każdy, wskazujące na absolutny charakter omawianego prawa. Władzą publiczną obowiązaną strzec prywatności wychowanków są natomiast przede wszystkim dyrektorzy, wychowawcy, pedagodzy, sędziowie rodzinni. W ramach ochrony prywatności dziecka, w tym wychowanka placówki, mieści się ochrona tajemnicy jego korespondencji, obowiązek dyskrecji odnośnie do losów dziecka i jego bliskich, ochrona wizerunku itp. Przejawem nieodpowiedzialności oraz braku szacunku dla prywatności dziecka jest częste wyrażanie przez dyrektorów lub rodziny zastępcze zgody (dodajmy, że całkowicie bezprawnie) na udział wychowanka w rozmaitego rodzaju przekazach medialnych (zwłaszcza telewizyjnych).
"Dorośli powinni czynić wszystko,
aby dziecko mogło się z nimi zaprzyjaźnić.
Dziecko musi mieć chociaż jednego człowieka,
któremu może wszystko powiedzieć?."
[M. Łopatkowa]
Oprac.: Marlena Bilińska
Anna Garbacz
Anna Kubiak

Pleszewskie Stowarzyszznie Na Rzecz Osob Niepelnosprawnych Razem w Przyszlosc
- 63-300 Pleszew ul. Osiedlowa 1A -