Zasady pracy z uczniem przejwaiającym zachowania "trudne i nietypowe"

W pracy szkolnej nauczyciele - wychowawcy napotykają wiele sytuacji, które powodują dezorganizację procesu dydaktyczno-wychowawczego i nie posiadają jednoznacznych, prostych rozwiązań. Wpływają zaś negatywnie na naukę uczniów i atmosferę panująca w klasie.
W szkole specjalnej nauczyciel, na co dzień spotyka się z zachowaniami trudnymi występującymi u uczniów.Są to miedzy innymi: łatwe zniechęcanie się, nadpobudliwość, wycofywanie się z kontaktów, drażliwość, płaczliwość, brak motywacji do działania, agresywność wobec innych, obniżenie nastroju – smutek, wzrastająca zależność, skłonność do irytacji, zachowanie zagrażające zdrowiu, męczliwość stosowanie przemocy fizycznej, naśmiewanie się z innych, agresja słowna – wulgaryzmy, bezmyślne niszczenie mienia i sprzętu, samoagresja.
Pokonywanie trudności związanych z zaburzonymi zachowaniami uczniów jest istotne z wielu powodów – nie tylko z punktu widzenia dzieci i ich dalszego rozwoju, ale także szkoły, która w konsekwencji staje się uczestnikiem rozwiązywania ich problemów. Z praktyki szkolnej wynika, że nawet jedno dziecko z zaburzeniami zachowania może powodować w klasie poważne ograniczenia w przeprowadzeniu lekcji oraz negatywnie wpływać na klimat relacji.
Zaburzenia zachowania mają złożone uwarunkowania i mogą być wynikiem interakcji czynników środowiskowych (dysfunkcje środowiska wychowawczego, a w szczególności problem krzywdzenia dziecka), a także biologicznych (dysfunkcje układu nerwowego). Również indywidualne wyposażenie dziecka, zwłaszcza cechy jego temperamentu, mogą mieć znaczenie dla powstawania tego typu zaburzeń.
Zlikwidowanie (o ile to możliwe) lub zmniejszenie ilości zachowań trudnych to bardzo ważne i trudne zadanie. Ani nadmierna surowość i kontrola ze strony rodziców i nauczycieli, ani też zbytnia pobłażliwość nie sprzyjają wyeliminowaniu zachowań trudnych. Znacznie korzystniejsza jest atmosfera uprzejmości, stanowczości i szacunku, czyli pozytywna dyscyplina, która opiera się na zasadach Alfreda Adlera i Rudolfa Dreikursa. Polega ona na traktowaniu ludzi z szacunkiem, postrzeganiu niegrzecznego dziecka, jako dziecka zniechęconego, wspieraniu i uczeniu umiejętności życiowych.
Warto przeanalizować różnice pomiędzy trzema modelami interakcji dziecko – dorosły:
SUROWOŚĆ (nadmierna kontrola)
· porządek bez wolności
· brak możliwości wyboru
· dzieci nie uczestniczą w procesie podejmowania decyzji
· ,,To są zasady, których musisz przestrzegać, a to jest kara, która grozi ci za złamanie tych zasad".
POBŁAŻLIWOŚĆ (brak jakichkolwiek ograniczeń)
· wolność bez porządku
· nieograniczony wybór
· ,,Nie ma żadnych zasad. Jestem pewien, że będziemy się kochać i będziemy szczęśliwi, a zasady sam ustalisz sobie w przyszłości".
POZYTYWNA DYSCYPLINA (uprzejma stanowczość)
· uporządkowana wolność
· ograniczony wybór
· ,,Wspólnie ustalimy zasady dla naszego wspólnego dobra. Razem też zdecydujemy, jakie rozwiązania pojawiających się problemów będą dla wszystkich najlepsze. Kiedy będę musiał podjąć decyzję bez twojej pomocy, zrobię to uprzejmie, stanowczo i z szacunkiem".
Należy uświadomić sobie, że współpraca oparta na wzajemnym szacunku i podziale obowiązków jest skuteczniejsza niż autorytarna kontrola czy też zupełna pobłażliwość.
JEŚLI NIE SUROWOŚĆ I NIE POBŁAŻLIWOŚĆ, TO, CO?
Pozytywna dyscyplina pozwala uniknąć zarówno nadmiernej kontroli, jak i nadmiernej pobłażliwości, a jednocześnie wpoić dzieciom zasady samodyscypliny, odpowiedzialności i współpracy w rozwiązywaniu problemów. Przede wszystkim nie jest upokarzająca ani dla dzieci, ani dla dorosłych. Przesadna kontrola zazwyczaj wiąże się z upokarzającymi dla dzieci karami, odpowiedzialność za zachowanie dziecka spoczywa na dorosłym. Dorośli muszą ,,przyłapać" dziecko, kiedy jest grzeczne, żeby je nagrodzić; muszą też ,,przyłapać" je, kiedy jest niegrzeczne, aby wymierzyć karę. Co się dzieje, kiedy dorosłego nie ma w pobliżu? Dzieci nie uczą się odpowiedzialności za swoje zachowanie.
Jedna z najważniejszych zasad pozytywnej dyscypliny mówi, że dzieci chętniej przestrzegają reguł, które pomagały ustalić. Sprawnie podejmują decyzje i mają zdrowy stosunek do siebie samych, kiedy uczą się współuczestniczyć w życiu rodziny, społeczeństwa. Są to ważne długofalowe efekty pozytywnego podejścia.
Pierwszym krokiem rodziców i nauczycieli borykających się z brakiem dyscypliny u dzieci powinno być zrozumienie, dlaczego dzieci zachowują się niewłaściwie.
Rudolf Dreikurs powtarzał ,,Dziecko niegrzeczne to dziecko zniechęcone". Badając zasady rządzące zachowaniem dzieci wyodrębnił cele, które przyjmują dzieci za podstawę złego zachowania. Źródłem zniechęcenia jest poczucie braku przynależności i znaczenia.
Dziecko, które zachowuje się niewłaściwie pragnie:
zwrócić na siebie uwagę, chociaż sytuacja tego nie wymaga;
zakomunikować, iż ma poczucie przynależności tylko wtedy, gdy wygrywa, kontroluje sytuację albo przynajmniej nie pozwala dorosłym wygrać;
powiedzieć, iż czuje się zranione i dlatego będzie raniło innych; ma poczucie że nikt go nie kocha, nie lubi;
nie wierzy w swoje możliwości, uważa, że jest beznadziejne, niezdolne i poddaje się;
Niezwykle ważne jest, aby zrozumieć, co tak naprawdę kryje się za niegrzecznością dziecka. Kiedy dorośli zrozumieją, że dziecko jest niegrzeczne, ponieważ jest zniechęcone, chętnie pracują nad udzieleniem wsparcia i zachęcaniem go, gdyż jest to najskuteczniejszy sposób poprawy zachowania.Dziecko, które czuje wsparcie dorosłego, nie musi się źle zachowywać.
METODY ZACHĘCANIA I UDZIELANIA WSPARCIA.
Uniwersalny sposób radzenia sobie ze złym zachowaniem nie istnieje. Jedni rodzice i nauczyciele zaakceptują jedne rozwiązanie, inni wolą stosować inne. Wszystkie metody są skuteczne tylko wtedy, gdy wprowadza się je w życie zgodnie z zasadami zachęcania, zrozumienia i wzajemnego szacunku.
W przypadku złego zachowania dziecka postępuj zgodnie z podanymi niżej zasadami:
Zmień cel zachowania dziecka na udział w życiu społecznym. Daj mu zadanie, dzięki któremu będzie mogło zwrócić na siebie uwagę, daj mu szansę bycia użytecznym.
Staraj się poświęcać dziecku więcej uwagi, przynajmniej raz na jakiś czas.
Daj do zrozumienia dziecku, że w nie wierzysz, że wierzysz, że sobie samo poradzi.
Wykorzystaj moment, kiedy dziecko jest w dobrym nastroju, aby pokazać mu inne sposoby zachowania np. spokojna rozmowa może zastąpić krzyk.
Nie mów nic, działaj – uprzejmie, ale stanowczo.
Przyznaj, że nie możesz dziecka do niczego zmusić i poproś, aby znalazło rozwiązanie dla was obojga.
Zaangażuj dzieci w układanie planu działania, a potem niech rządzi ułożony plan.
Zaoferuj ograniczony wybór.
Okaż zainteresowanie i zachętę.
Stwarzaj możliwości odnoszenia małych sukcesów.
Doceniaj każdy pozytywny zamiar.

Zdaniem Dreikursa uprzejmość i stanowczość jest niezbędna w stosunkach z dziećmi. Uprzejmość jest konieczna, aby okazać dziecku szacunek. Stanowczość natomiast, aby okazać nasz szacunek dla siebie samych i wymagań konkretnej sytuacji.
Dreikurs podkreśla znaczenie psychicznego wspierania dziecka i uważa je za najważniejszą umiejętność, którą dorosły powinien nabyć, aby pomóc dziecku.
Zachęcanie jest najlepszym sposobem pomocy nieposłusznemu dziecku i polega na rozwijaniu w dziecku przekonania: ,,Potrafię, mogę wnieść swój wkład w życie rodziny/klasy i wpływać na to, co się ze mną dzieje i jak reaguję". Wspieranie polega na wpajaniu dziecku umiejętności niezbędnych, aby odnieść sukces w życiu i w opartych na poczuciu wspólnoty stosunkach z ludźmi.
W początkach stosowania pozytywnej dyscypliny złe zachowanie może się nasilić, ale zauważysz, że zanim się powtórzy, nastąpi dłuższa przerwa. Dziecko przekona się, że jego taktyki manipulacyjne nie działają. Prawdopodobnie spróbuje ponownie, aby się upewnić. Jeżeli pozytywna dyscyplina jest stosowana konsekwentnie, złe zachowanie staje się rzadsze i mniej intensywne. Jeżeli postępujemy uprzejmie, stanowczo i z szacunkiem, dzieci szybko orientują się, że zachowując się niewłaściwie, nie osiągają pożądanych rezultatów. Mają, więc motywację, żeby zmienić zachowanie, a ich poczucie własnej wartości pozostaje nienaruszone. Kiedy dorośli sobie to uświadomią, krótki okres wzmożonego złego zachowania jest łatwiejszy do wytrzymania niż ciągłe walki o władzę zdarzające się przy metodzie nadmiernej surowości.
Dzieci, które są tylko karane dochodzą do wniosku, że są złe i niewiele warte, niektóre zastanawiają się, jak w przyszłości pokonać dorosłego, albo jak nie dać się przyłapać. Wiele z nich myśli o zemście i często stara się jak najszybciej zrewanżować. Niektóre koncentrują się na gniewie w stosunku do dorosłego, który wymierzył karę, albo na poczuciu braku własnej wartości. Niektórym dorosłym wydaje się, że dziecko nadal jest niegrzeczne, ponieważ kara była niewystarczająco surowa. Karzą, więc dziecko ponownie, tym razem bardziej surowo, a dziecko wynajduje bardziej pomysłowe sposoby zemsty. Błędne koło zemsty zaczyna się obracać. Jedynym sposobem zakończenia wojny o dyscyplinę jest unikanie walki o władzę i stworzenie atmosfery, w której długofalowymi celami zarówno dzieci, jak i rodziców jest wzajemny stosunek, samodyscyplina, zaradność i współpraca w trudnych sytuacjach. Dorośli muszą pełnić rolę przywódczą, stosując metody sprzyjające powstawaniu pozytywnej atmosfery, w której można zjednać sobie dziecko, zamiast je pokonać. Jedną z takich metod jest zastąpienie kar konsekwencjami naturalnymi i logicznymi.
Konsekwencje naturalne występują automatycznie, bez interwencji dorosłych np. Jeżeli wyjdziesz bez kurtki zmokniesz. Nie wolno prawić kazań, karcić, oznajmiać z satysfakcją: ,,A nie mówiłem?", ani też w żaden inny sposób zwiększać poczucia winy, wstydu i bólu, które są naturalnym wynikiem doświadczenia. Dozwolone i zalecane jest za to współczucie.
Konsekwencje logiczne natomiast wymagają interwencji dorosłego, dziecka. Istotne jest podjęcie właściwej decyzji w kwestii wyboru konsekwencji, która najlepiej przyczyni się do powstania pomocniczego doświadczenia kształcącego.

Aby stosowane rozwiązania były konsekwencjami logicznymi muszą być:
1) Powiązane, to znaczy, że musi istnieć bezpośredni związek pomiędzy postępowaniem dziecka, a jego konsekwencjami.
2) Pełne szacunku – oznacza, że konsekwencje nie mogą łączyć się z winą, wstydem i bólem, a dorosły musi traktować dziecko z szacunkiem.
3) Proporcjonalne, czyli adekwatne do występku i rozsądne zarówno z punktu widzenia dziecka jak i dorosłego.
Jeżeli rozwiązanie nie spełnia któregokolwiek z tych trzech warunków, nie jest konsekwencją logiczną.
Konsekwencje naturalne i logiczne mają pozytywne efekty długofalowe, ponieważ po doświadczeniu ich dzieci mają poczucie sprawiedliwości, nawet, jeżeli były z nich niezadowolone. Zamiast skupiać się na gniewie na dorosłych i pragnieniu zemsty, mogą skoncentrować się na własnym zachowaniu i dostrzec logiczne argumenty przemawiające za współpracą i odpowiedzialnością. Motywuje to dzieci do aktywnego udziału w życiu społecznym, dzięki czemu wzrasta ich poczucie własnej wartości, przynależności i znaczenia.
Konsekwencje naturalne i logiczne nie są ani jedynym, ani nawet najlepszym sposobem radzenia sobie z problemami. Jest to po prostu jedna z metod.
Uczenie dzieci samodyscypliny, odpowiedzialności, współpracy i rozwiązywania problemów stanowi znakomity fundament. Kiedy dzieci posiądą te cechy i umiejętności, poczują większą przynależność i znaczenie, które objawią się pozytywnym zachowaniem.
Przedstawione wyżej koncepcje pokazują, jak pomóc dzieciom wykształcić w sobie poczucie odpowiedzialności. Dzieci nie nauczą się odpowiedzialności, jeżeli dorośli będą wyręczać je w czynnościach, które dzieci mogą i powinny wykonać same. Należy zachęcać dzieci do pomocy, współpracy.

Opracowała: Kamila Hryszko

Bibliografia
Jane Nelsen ,,Pozytywna dyscyplina" Rebis Poznań 2000
Benjamin Spock ,,Rodzicom o dzieciach" Rebis Poznań 1999

Chciałabym polecić Państwu do przeczytania pozycję książkową: Jane Nelsen „Pozytywna dyscyplina"- poradnik dla rodziców i nauczycieli, którzy chcą pomóc dziecku w rozwijaniu samodyscypliny, odpowiedzialności i dobrego zachowania.
Autorka Jane Nelsen posiada tytuł doktorski w dziedzinie pedagogiki i prowadzi terapie małżeńskie, rodzinne i dziecięce; przez dziesięć lat była pedagogiem szkolnym oraz prowadziła zajęcia uniwersyteckie z zakresu rozwoju dziecka. Jest matką siedmiorga dzieci. Jane jest także autorką albo współautorką książek poświęconych pozytywnej dyscyplinie.
Pozytywna dyscyplina oparta jest na filozofii i nauczaniu Alfreda Adlera i Rudolfa Dreikursa. Z książki dowiecie się Państwo o ich prostej filozofii traktowania ludzi z szacunkiem i wiarą, że ludzie przy odpowiedniej motywacji potrafią opanować postawy i umiejętności niezbędne do szczęśliwego, produktywnego życia w społeczeństwie.
Autorka przekonuje czytelników, że kluczem do dyscypliny nie jest kara, lecz wzajemny szacunek.
Uważa, że dzieci są niegrzeczne, kiedy brak im poczucia przynależności, miłości i zainteresowania ze strony dorosłych. Podejście autorytatywne prowadzi jedynie do buntu, a ci którzy w nauczaniu życiowych umiejętności stosują dobroć i stanowczość, zachęcą dzieci do kształtowania poczucia własnej godności, poprawnego zachowania, nauczą je radzić sobie z własnymi problemami.
Pozytywna Dyscyplina jest klasyczną metodą wychowawczą rozwijaną od 30 lat. Jej korzenie sięgają psychologii indywidualnej austriackiego psychoterapeuty Alfreda Adlera, który jako jeden z pierwszych zainteresował się jednostką w szerszym kontekście społecznym i uważał, że wszyscy ludzie mają jedno podstawowe pragnienie: chcą czuć, że przynależą i że są ważni .
Pozytywna dyscyplina pomaga :
zrozumieć swoje dzieci
wspierać ich naturalny potencjał
wychowywać je na mądrych, pewnych siebie, odpowiedzialnych i wrażliwych dorosłych

Pozytywna Dyscyplina opiera się na pięciu fundamentalnych zasadach :
Pomaga dzieciom poczuć łączność i przynależność, pomaga im poczuć, że są ważne w rodzinie i społeczności.
Jest jednocześnie pełna szacunku i wymagająca: miękka i zdecydowana w tym samym czasie, czyli twarda dla problemu i miękka dla osoby.
Jest skuteczna długofalowo: bierze pod uwagę to, co dziecko myśli, czuje, czego się uczy i jakie podejmuje decyzje o sobie samym i o swoim świecie i jak decyduje się postępować w przyszłości, aby przetrwać i odnosić sukcesy.
Uczy ważnych umiejętności społecznych i życiowych: szacunku, dbania o innych, rozwiązywania problemów, współpracy oraz umiejętności wnoszenia wkładu i bycia pożytecznym w domu, przedszkolu, szkole i większej społeczności.
Zaprasza dzieci do odkrywania, jak bardzo są zdolne i kompetentne. Zachęca je do konstruktywnego używania swojej osobistej siły i autonomii.

Pleszewskie Stowarzyszznie Na Rzecz Osob Niepelnosprawnych Razem w Przyszlosc
- 63-300 Pleszew ul. Osiedlowa 1A -